Prezydent.pl

Uznanie zabytku za Pomnik Historii jest szczególną formą nobilitacji. Do tego trudnego i niezwykłego uprzywilejowania można zgłaszać zabytek nieruchomy o znaczeniu ponadregionalnym, o dużych wartościach historycznych, naukowych i artystycznych, mający znaczenie dla polskiego dziedzictwa kulturalnego, utrwalony w świadomości społecznej i stanowiący źródło inspiracji dla kolejnych pokoleń. Ponadto muszą to być zabytki, które:

• zachowały pierwotną kompozycję przestrzenną lub uległy nieznacznym przekształceniom,
• są jednorodne stylowo lub o czytelnych i zharmonizowanych ze sobą nawarstwieniach
• są należycie wyeksponowane w przestrzeni miejskiej lub krajobrazie i zachowały pierwotne relacje z otoczeniem,
• są dziełami wybitnych twórców, np.: architektów, planistów, architektów krajobrazu,ogrodników,
• są dobrze zachowane lub w stanie pozwalającym na ich rewaloryzację,
• są przedmiotem troski konserwatorskiej
 

Pomnikami Historii mogą być:

- krajobrazy kulturowe, układy urbanistyczne, ruralistyczne i zespoły budowlane, które:
 

• tworzą zespół zabudowy o jednorodnym stylowo i artystycznie charakterze (zmiany i przekształcenia nie wpływają w sposób istotny na kompozycję i dyspozycję zespołu),
• zachowały pierwotne funkcje użytkowe,
• stanowią świadectwo ciągłości tradycji;

- dzieła architektury i budownictwa lub zespoły tych dzieł o wspólnych cechach stylowych, użytkowych lub konstrukcyjnych, które:
 

• prezentują wybitne walory architektoniczne,
• stanowią przykład nowatorskich bądź unikatowych rozwiązań budowlanych i inżynierskich,
• są jednorodne stylowo lub o czytelnych i zharmonizowanych ze sobą nawarstwieniach,
• zawierają wybitny artystycznie wystrój i elementy wyposażenia związane historycznie z obiektem;

- dzieła budownictwa obronnego, które:
 

• reprezentują wybitne przykłady „architektury militaris” i inżynierii wojskowej o zdefiniowanym systemie obronnym,
• wiążą się z ważnymi wydarzeniami w dziejach Polski,
• prezentują wybitne walory kompozycyjne, przestrzenne i krajobrazowe;

- obiekty dziedzictwa przemysłowego, inżynierii lądowej i wodnej, które:

• reprezentują tradycyjne lub unikalne dziedziny przemysłu zakorzenione w kulturze przemysłowej ziem polskich,
• stanowią zespoły zabudowy przemysłowej i robotniczej o czytelnym układzie urbanistycznym,
• posiadają zachowane dawne urządzenia produkcyjne (linie technologiczne, maszyny) pozwalające na odtworzenie tradycyjnych sposobów wytwarzania,
• stanowią dzieła inżynierskie z zachowanymi urządzeniami technicznymi w historycznym układzie przestrzennym i krajobrazowym;

- parki i ogrody, które:

• są założeniami o wybitnych walorach kompozycyjnych, krajobrazowych i przyrodniczych,
• tworzą wraz z zabudową rezydencjonalną i gospodarczą oraz małą architekturą założenia architektoniczno-parkowe o wybitnych walorach kompozycyjnych, architektonicznych i artystycznych,
• posiadają urozmaiconą szatę roślinną, w tym wartościowy drzewostan o charakterze pomnikowym (pomniki przyrody),
• zachowały historyczny lub możliwy do odtworzenia układ kompozycyjny i szatę roślinną;
 

- cmentarze, które:

• zachowały historyczny układ przestrzenny,
• zawierają dzieła sztuki sepulkralnej o dużych wartościach artystycznych lub będące przejawem miejscowej tradycji kamieniarskiej,
• kryją prochy wybitnych Polaków,
• są świadectwem ważnych wydarzeń historycznych,
• posiadają wartościowy drzewostan;

- miejsca upamiętniające wydarzenia historyczne bądź związane z działalnością wybitnych osobistości lub instytucji, które:

• stanowią materialne świadectwo przenikania kultur, religii i postaw patriotycznych,
• są związane z ideami, symbolami, wierzeniami lub żywymi tradycjami artystycznymi,
• wiążą się z ważnymi wydarzeniami historycznymi lub działalnością wybitnych postaci historycznych i instytucji,
• zachowały historyczny układ przestrzenny (nawiązujący do wydarzeń, które te miejsca upamiętniają);

- zabytki archeologiczne takie jak pozostałości terenowe pradziejowego i historycznego osadnictwa, cmentarzyska, kurhany, relikty działalności gospodarczej, religijnej i artystycznej, które:

• stanowią trwały ślad egzystencji lub działalności człowieka,
• zawierają czytelne nawarstwienia kulturowe,
• zawierają wartościowe wytwory kultury materialnej.
 

Minister Kultury występuje do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o uznanie zabytku za pomnik historii, jeżeli zgłaszany zabytek spełnia wskazane kryteria. W przypadku zabytków architektury − obiekty o jednorodnych cechach i wartościach, reprezentujące wspólny krąg kulturowy, mogą być grupowane w zespoły.