przeskocz do treści | przeskocz do menu głównego
Oficjalna strona Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
| |
A | A | A

Rok 1989 - ROK PRZEŁOMU

O zasadniczej zmianie sytuacji Polski w ciągu 1989 roku przesądziły trzy wydarzenia: obrady Okrągłego Stołu trwające od 6 lutego do 5 kwietnia, wybory do Sejmu i Senatu z 4 czerwca oraz utworzenie 12 września rządu przez wywodzącego się z „Solidarności” premiera Tadeusza Mazowieckiego.

 

Przy Okrągłym Stole liczyły się dwie strony: „Solidarność”, która po 13 grudnia 1981 r. za główny cel walki uznała powrót do legalnego działania i liczyła się z tym, że trzeba będzie porozumieć się z władzami, oraz PZPR, która od lat powtarzała jak mantrę, że „Solidarności” już nie ma i nigdy nie będzie. Zarys kompromisu ustalono wcześniej: „Solidarność” zostanie zalegalizowana, a w zamian za to weźmie udział w nie w pełni wolnych wyborach i chcąc nie chcąc, udzieli w ten sposób władzom legitymizacji. Podczas szczegółowych negocjacji powstały projekty ostrożnych reform kilkunastu dziedzin życia publicznego. Po czterech latach próby eksperyment pokojowego współistnienia władzy i opozycji miał zostać poszerzony: następne wybory w pełni wolne, zniesienie ograniczeń praw obywatelskich, dalsze reformy ustroju politycznego i gospodarczego.

 

Zainteresowanie społeczeństwa obradami Okrągłego Stołu było umiarkowane. Oceniano, że każda ze stron ma po około 15 procent aktywnych zwolenników, a 70 procent narodu pogrążone jest w apatii: pustki w kieszeniach, pustki w sklepach, codzienne trudności, brak osobistych perspektyw i niewiara, że cokolwiek zmieni się na lepsze. Od zdławienia „Solidarności” minęło siedem lat wypełnionych czarną propagandą antyopozycyjną. A relacje z obrad w oficjalnych mediach nie sprzyjały przekonaniu o przełomowym znaczeniu Okrągłego Stołu.

 

Termin wyborów wyznaczono na 4 czerwca. „To był po prostu dramat – wspominał Jacek Kuroń. – Jak nie mając pieniędzy, logistycznego zaplecza i organizacyjnych struktur można w dwa miesiące zorganizować, przeprowadzić i wygrać kampanię wyborczą w 40-milionowym kraju, w którym od 40 lat nie odbyły się normalne wybory? Nie można! Zwłaszcza że druga strona miała i pieniądze, i zaplecze, i nieźle działające struktury”.

 

Kierowanie kampanią Solidarność powierzyła Komitetowi Obywatelskiemu – 120 indywidualistom, uczonym, artystom, działaczom katolickim, którzy spotkali się wcześniej zaledwie kilka razy. I stał się cud: w całym kraju powstało kilkaset lokalnych Komitetów Obywatelskich. Do pracy kilkanaście godzin na dobę stanęło tysiące wolontariuszy z maszynami do pisania, przyborami malarskimi, krzesłami i czajnikami. Mury pokryły solidarnościowe plakaty. Podziemne powielacze wydobyto z ukrycia i drukowano ulotki, gazetki i foldery. Na ulicach pojawiły się improwizowane punkty informacyjne, a agitatorzy wciągali przechodniów do dyskusji. Pomocni byli księża, którzy udostępniali lokale parafialne i zachęcali do udziału w wyborach. Zapanował entuzjazm porównywalny z założycielskim okresem „Solidarności”.

 

Tadeusz Mazowiecki pytany, po co był Okrągły Stół, odparł: „Żeby stworzyć przestrzeń wolności”. A wolność jest zaraźliwa. Wybory stworzyły okazję, aby społeczeństwo wzbiło się na podmiotowość i odzyskało samo siebie. „Solidarność” nie mogła ich wygrać, ale zdobyła wszystko, co było możliwe. A władza straciła pewność siebie. Senat, z jednym wyjątkiem solidarnościowy, uzmysławiał, jak wymuszony i niereprezentatywny jest skład Sejmu. Bronisław Geremek powiedział: „Wchodząc w wybory, nie mieliśmy poczucia tej siły, którą uzyskaliśmy w ich rezultacie". Trzy miesiące później powstał pierwszy po wojnie niekomunistyczny rząd (choć z udziałem ministrów z PZPR). Sławni aktorzy przypominali nam: ,Jesteśmy wreszcie we własnym domu". Odzyskaliśmy państwo.
 

29 grudnia 1989 roku nastąpił formalny koniec epoki PRL. Nasz kraj odzyskał historyczną nazwę: Rzeczpospolita Polska i według konstytucyjnej definicji nie był już „państwem socjalistycznym”, lecz demokratycznym państwem prawa. Z Konstytucji wykreślono artykuły o przewodniej roli PZPR i sojuszu ze Związkiem Radzieckim, a orzeł w godle znów miał koronę. Dzień wcześniej Sejm uchwalił „plan Balcerowicza” – pakiet ustaw zapowiadający zmianę ustroju gospodarczego z „socjalistycznego” na wolnorynkowy.

Kalendarium

 

18 I

Komitet Centralny PZPR zapowiedział zniesienie ograniczeń w tworzeniu związków zawodowych.

22 I

 Krajowa Komisja Wykonawcza Solidarności: to „zasadniczy krok w kierunku dialogu społecznego. Powstała możliwość negocjacji dotyczących Solidarności oraz spraw kraju”.

27 I

Lech Wałęsa i Czesław Kiszczak na spotkaniu w Magdalence ustalili na 6 lutego termin rozpoczęcia Okrągłego Stołu oraz procedurę i tematy obrad.

5 IV Po dwóch miesiącach negocjacji przyjęto porozumienia Okrągłego Stołu. Lech Wałęsa: „Osiągnęliśmy niezbędne minimum dla wkroczenia na szlak przemian demokratycznych”
7 IV Sejm uchwalił zmiany w Konstytucji (przywrócenie urzędu prezydenta i senatu, nowe ordynacje wyborcze do parlamentu) oraz ustawę o stowarzyszeniach.
8 IV Komitet Obywatelski „Solidarność” objął patronat nad związkową kampanią wyborczą do parlamentu.
13 IV Rada Państwa wyznaczyła termin wyborów na 4 i 18 czerwca.
17 IV Sąd Wojewódzki w Warszawie ponownie zarejestrował NSZZ Solidarność; trzy dni później - NSZZ RI Solidarność.
23 IV Komitet Obywatelski zatwierdził listę kandydatów opozycji do sejmu i senatu.
28 IV Pierwsza audycja Solidarności w Polskim Radiu.
29 IV W Stoczni Gdańskiej spotkanie 260 kandydatów Komitetu Obywatelskiego; ich zdjęcia z Lechem Wałęsą wykorzystano w kampanii wyborczej.
8 V Pierwszy numer „Gazety Wyborczej”.
9 V Pierwsza audycja Studia Solidarność w TVP.
2 VI Wznowienie „Tygodnika Solidarność”.
4 VI Pierwsza tura wyborów, frekwencja 62%. Komitet Obywatelski zdobył 252 z 261 dostępnych mandatów. Klęska zgłoszonej przez władze „listy krajowej”: do Sejmu nie weszło 33 z 35 prominentów PZPR, ZSL i SD.
12 VI Rada Państwa zmieniła ordynację wyborczą do Sejmu aby umożliwić obsadzenie mandatów zarezerwowanych dla „listy krajowej”.
18 VI Druga tura wyborów, frekwencja 26%. Tylko jeden kandydat Solidarności nie zdobył mandatu. 260 posłów i senatorów Solidarności utworzy Obywatelski Klub Parlamentarny.
3 VII W „Gazecie Wyborczej” artykuł Adama Michnika „Wasz prezydent, nasz premier” - propozycja wejścia Solidarności do rządu.
4 VII Inauguracyjne posiedzenia Sejmu i Senatu.
7 VII
Koniec „doktryny Breżniewa”; Michaił Gorbaczow wyklucza ingerencję ZSRR w wewnętrzne sprawy innych państw.
19 VII Zgromadzenie Narodowe wybrało Wojciecha Jaruzelskiego na prezydenta; otrzymał jeden głos ponad wymagane minimum.
2 VIII
Czesław Kiszczak kandydatem na premiera.
7 VIII
Lech Wałęsa: rząd powinna utworzyć koalicja OKP, ZSL i SD.
19 VIII Kiszczak zrezygnował.
24 VIII Sejm powołał Tadeusza Mazowieckiego na prezesa Rady Ministrów.
12 IX Sejm zatwierdza skład rządu Mazowieckiego: premier i 12 ministrów z Solidarności, po 4 z PZPR i ZSL, 3 z SD, jeden niezależny.
28 X Aktorka Joanna Szczepkowska oznajmia w dzienniku TVP: 4 czerwca 1989 roku skończył się w Polsce komunizm.
9 XI Zburzenie muru berlińskiego.
28 XII Sejm zatwierdza „plan Balcerowicza” - dziesięć ustaw zmieniających ustrój gospodarczy z socjalistycznego na wolnorynkowy.
29 XII  Z konstytucji usunięto zapis o przewodniej roli PZPR i sojuszu ze Związkiem Radzieckim oraz powrócono do nazwy Rzeczpospolita Polska i godła z orłem w koronie; formalny koniec PRL.

  

 
 
Poleć znajomemu


Opuszczasz oficjalny serwis Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej


Dziękujemy za odwiedzenie naszej strony.

Zapraszamy ponownie.