Narzędzia dostępności

Oficjalna strona Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

Dodatkowe narzędzia

Niedziela, 2 lutego 2020

Na drodze do zjednoczenia ziem polskich

Rozbicie dzielnicowe nie zahamowało rozwoju cywilizacyjnego kraju. Najważniejszym zjawiskiem stała się od XIII wieku kolonizacja na prawie niemieckim; imigranci z zachodu (nie tylko z Niemiec) przyczynili się do lokacji nowych miast na prawie magdeburskim, tzn. wzorowanym na zasadach przyjętych w Magdeburgu. Wiele miast lokowanych na nowych zasadach istniało wcześniej, ale teraz urządzono je na wzór Magdeburga. Największe zasługi w tym względzie położyli książęta śląscy, przede wszystkim Henryk Brodaty. Prawo magdeburskie wprowadzało w miastach samorząd administracyjny i sądowy, ustalono czas targów itd.  

 

Po zniszczeniach spowodowanych najazdem tatarskim książęta piastowscy dokonali lokacji m.in. Wrocławia, Poznania i Krakowa. W nowo powstałych miastach najważniejszym miejscem był położony centralnie kwadratowy plac zwany z niemiecka rynkiem, na którym znajdowały się budynki handlowe(jak sukiennice), kramy i jatki. Od rynku biegły prostopadłe ulice. W układzie tym znajdował się też kościół i ratusz, w którym obradowali rajcy miejscy pod przewodnictwem burmistrza (samorząd administracyjny) oraz ława (samorząd sądowy). Całość okalały mury obronne, które zakreślały przestrzeń miejską. Układ przestrzenny, jaki przyniosła kolonizacja na prawie niemieckim, do dziś jest czytelny w wielu miastach. Równolegle z lokowaniem miast postępowała kolonizacja wsi na prawie niemieckim. Przywódca kolonistów (zasadźca) stawał się sołtysem, osadnicy otrzymywali nadział ziemi na prawie użytkowym (łan – od 16 do 23 hektarów) oraz samorząd wiejski. Zwierzchnim właścicielem ziemi pozostawał pan feudalny (rycerz, duchowny, monarcha). Koloniści przynosili z zachodu nowe metody gospodarki, przyczyniając się do postępu cywilizacyjnego. Zakładano też nowe zgromadzenia zakonne, budowano kościoły i klasztory. Duża popularnością cieszyli się cystersi, dominikanie i franciszkanie. Ich działalności zawdzięczamy znaczące postępy w dziele chrystianizacji ziem polskich. Zakony, przede wszystkim cystersi, przenieśli do Polski osiągnięcia cywilizacyjne z Zachodu (m.in. trójpolówka, pług, nieznane u nas rzemiosła). Najstarsze fundacje cysterskie (m.in. Brzeźnica czyli Jędrzejów, Opatów, Sulejów, Wąchock, Łekno, Ląd, Lubiąż, Mogiła, Oliwa) oraz dominikańskie (pierwszy był Kraków, następny Wrocław) przetrwały w większości do dziś.  

 

Po śmierci Bolesława Wstydliwego w 1279 roku tron krakowski przypadł księciu kujawskiemu Leszkowi Czarnemu. Jego zgon w 1288 roku otworzył nowy etap walk o tron krakowski. Na krótki czas wyszedł z nich zwycięsko książę wrocławski Henryk IV Probus, wnuk Henryka II Pobożnego. Jako wychowanek wybitnego władcy czeskiego, Przemysława Ottokara II, marzył on o koronie królewskiej i zjednoczeniu Polski; jednak w 1290 roku zmarł. W testamencie zapisał ziemię krakowską księciu wielkopolskiemu Przemysłowi II. Ten musiał po jakimś czasie opuścić stolicę, oddając ją w posiadanie królowi czeskiemu Wacławowi II z dynastii Przemyślidów. Przemysł II zrealizował jednak w 1295 roku koronacyjne plany za zgodą papiestwa; koronę nałożył mu na skronie w Gnieźnie arcybiskup Jakub Świnka. Niecały rok później, pierwszy od czasów Bolesława Śmiałego koronowany Piast padł ofiarą zamachu inspirowanego przez margrabiów brandenburskich. Po dziś dzień tło tej zbrodni pozostaje niejasne. Po krótkich walkach o władzę nad Wielkopolską, opanował ją Wacław II. W 1300 roku koronował się on w Gnieźnie na króla Polski. Było to już królestwo zjednoczone, obejmowało bowiem Wielkopolskę, Małopolskę i Pomorze Gdańskie. To ostatnie rychło (1308) zajęli krzyżacy, którzy po przymusowym schrystianizowaniu Prusów utrwalili swój byt na ich ziemiach i podjęli dalsze podboje. 

 

Śmierć Wacława III (1306), syna Wacława II, doprowadziła do upadku władzy czeskiej w Polsce. Do Krakowa – tym razem na stałe – wkroczył walczący już wcześniej o stolicę bez powodzenia Władysław Łokietek. Ten syn Kazimierza kujawskiego po śmierci Przemysła II przejął jego ideę zjednoczeniową, ale pokonany przez Wacława II musiał schronić się na Węgrzech. Po zajęciu Krakowa przyszło mu jeszcze przez rok pokonywać opór niemieckich mieszczan, dowodzonych przez wójta Alberta i biskupa Jana Muskatę; chcieli oni przekazać tron królowi czeskiemu Janowi Luksemburczykowi. Według krakowskiej kroniki katedralnej, po zwycięstwie w 1312 roku, w akcie zemsty książę kazał wymordować wszystkich zamieszkujących stolicę Niemców. W 1320 roku Władysław Łokietek koronował się w katedrze wawelskiej. Akt ten kończył okres rozbicia dzielnicowego.

 

Pomimo niewątpliwego sukcesu, jakim było zjednoczenie ziem polskich, Łokietek obejmował w posiadanie kraj wyniszczony wewnętrznymi wojnami i głęboko rozdarty politycznie. Od razu też podjął próbę odzyskania ziem zagarniętych przez wrogów. Nierozstrzygnięta bitwa z krzyżakami pod Płowcami w 1331 roku nie przyniosła jednak odzyskania Pomorza Gdańskiego, dodatkowo stracone zostały Kujawy i Ziemia Dobrzyńska. Odzyskał je wybitnie uzdolniony syn Łokietka Kazimierz, zawarłszy z krzyżakami pokój w Kaliszu w 1343 roku. Pomorze Gdańskie i Ziemia Chełmińska pozostała jednak w rękach zakonu. Zjednoczona Polska nie objęła także Śląska, który w XIV wieku stopniowo zhołdowali Czesi, rządzeni przez dynastię Luksemburgów. 

 

Za panowania króla Kazimierza Polska rozszerzyła się natomiast na wschodzie, dzięki zajęciu po śmierci księcia Jerzego Trojdenowica Rusi halickiej i włodzimierskiej (Podola), a także zhołdowaniu Mazowsza. Włączenie ziem ruskich do Korony oznaczało pojawienie się w niej nowej religii – prawosławia. Zdobycie Rusi oraz trwałe odpadnięcie Śląska w naturalny sposób kierowały politykę polską ku wschodowi. W 1364 roku monarcha ukończył budowę katedry wawelskiej, zorganizował zjazd monarchów u krakowskiego mieszczanina Mikołaja Wierzynka, a także ufundował Akademię Krakowską. Według współczesnego mediewisty Tomasza Jurka, Kazimierz był jedynym polskim władcą, który zasłużył na przydomek Wielkiego. Na tak wysokąocenęmiałaprzede wszystkim wpływ polityka wewnętrzna monarchy, a także niewątpliwe sukcesy w stosunkach międzynarodowych.

 

Z czasów panowania Kazimierza Wielkiego pochodzi zapis prawny o istnieniu stanu rycerskiego czyli szlacheckiego (statuty wiślickie, 1345); wcześniej wykształcił się stan duchowny, bardzo zróżnicowany wewnętrznie. Hierarchowie(biskupi), kanonicy katedralni, opaci i plebani, stanowiący jego elitę, wywodzili się z możnowładztwa i bogatego rycerstwa, kler niższy często z mieszczaństwa i chłopów. Podzielone było też rycerstwo (szlachta). Przewodzili mu stojący na czele rodu (z odpowiednim herbem) możnowładcy piastujący wysokie godności państwowe i kościelne, posiadający znaczne majątki. Średnie i drobne rycerstwo, było liczne, a cały stan szlachecki obejmował zapewne aż 10% ludności państwa polskiego. Mieszczaństwo tworzyło osobny stan, od czasu lokacji na prawie niemieckim posiadało własne sądownictwo i prawa miejskie. Najbogatszą grupę stanowili kupcy, niżej sytuowali się rzemieślnicy zgrupowani w różnego rodzaju cechach (organizacjach zawodowych), składających się z mistrzów, czeladników i uczniów. Co najmniej 75% ogółu społeczeństwa polskiego to chłopi. Ich elitę tworzyli bogaci kmiecie; wedle zasad osadnictwa na prawie niemieckim posiadali łan ziemi, a szef grupy kolonizacyjnej, sołtys – kilka łanów. Istnieli też na wsi chłopi znacznie ubożsi lub wręcz bezrolni najmujący się do pracy u zamożnych sąsiadów. Specjalny status na wsi posiadali młynarze, liczyli się też inni rzemieślnicy.

 

Sołtysi, zarządzający wsią mieli obowiązek służby wojskowej w pospolitym ruszeniu. Chłopi nie byli właścicielami zwierzchnimi ziemi, która należała do szlachty, kościoła lub państwa; mieli tylko własność użytkową. Obowiązkiem kmieci było odpracowywanie dni roboczych na polu zwierzchniego właściciela (tzw. pańszczyzna) i płacenie mu czynszu w pieniądzu lub zbożu.  

 

 

Król, pomazaniec Boży, był głową państwa, źródłem prawa, sędzią i wodzem. Władca kierował podległymi mu dygnitarzami, z których najważniejsi byli początkowo wojewodowie – zwierzchnicy administracji w województwie, stanowiącym jednostkę podziału terytorialnego kraju, a także (jak wskazuje nazwa) dowódcy wojsk. Ważny urząd sprawowali kasztelanowie - zwierzchnicy obronnych grodów (castellum). Z czasem i wojewodowie, i kasztelanowie stali się urzędnikami ziemskimi, czyli związanymi z terytorium którym zarządzali. Władcy z dynastii Przemyślidów wprowadzili w Polsce nowy urząd – starostów. Byli oni bezpośrednio zależni od władcy – mieli stanowić jego ramię w terenie. Starostowie podejmowali bieżące decyzje administracyjne, zasiadali w sądach (jako zwierzchnicy grodów) i egzekwowali ich wyroki, zbierali podatki i zarządzali majątkami królewskimi. Stopniowo wykształciła się też hierarchia urzędników ziemskich stanowiących elitę stanu rycerskiego. Nieporównanie ważniejszą rolę pełnili urzędnicy centralni, którzy sprawowali funkcje m.in. marszałka, podskarbiego, kanclerza i podkanclerza.

Poleć znajomemu