Narzędzia dostępności

Oficjalna strona Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

Dodatkowe narzędzia

Poniedziałek, 4 stycznia 2021

Historia PRL-u. Część I

Podczas konferencji wielkich mocarstw w Jałcie na Krymie w lutym 1945 roku zostały podjęte decyzje o oddaniu Polski w strefę wpływów Stalina. Pod wzrastającą presją aliantów zainteresowanych zachowaniem pozorów i w oparciu o ustalenia konferencji krymskiej, Stalin zdecydował się na utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej z niektórych polityków emigracyjnych, w tym byłego premiera Rządu RP na uchodźctwie Stanisława Mikołajczyka. Wykluczył jednak z rozmów nad utworzeniem gabinetu całe kierownictwo Polskiego Państwa Podziemnego, które podstępnie aresztował w marcu 1945 roku. Szesnastu polityków przewieziono do Moskwy, gdzie poddano ich śledztwu i skazano na wieloletnie więzienie za rzekomą działalność dywersyjna na tyłach Armii Czerwonej. Kilku, jak gen. Leopold Okulicki, Jan Stanisław Jankowski, Stanisław Jasiukowicz, nie wyszło żywych z sowieckiego aresztu. Równolegle w Moskwie rozpoczęły się rozmowy Mikołajczyka z Bierutem i Gomułką nad utworzeniem nowego rządu. W powstałym 28 czerwca 1945 roku Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej pod kierownictwem prokomunistycznego socjalisty Edwarda Osóbki-Morawskiego, Mikołajczyk uzyskał trzy teki ministerialne oraz stanowisko wicepremiera dla siebie. Ten listek figowy wystarczył, aby Wielka Brytania i Stany Zjednoczone cofnęły uznanie dla rządu PR na uchodźctwie.

 

W lipcu 1945 roku rozpoczęła się trzecia konferencja Wielkiej Trójki w Poczdamie. Zdecydowano wtedy o oddaniu Rzeczypospolitej byłych ziem niemieckich na wschód od linii Odry i Nysy Łużyckiej, z tym, że musieliśmy spłacać Sowietom przypadającą na te tereny część niemieckich reparacji wojennych. Los ludności niemieckiej na ziemiach przyłączonych do Polski rozstrzygnęła w listopadzie 1945 roku Sojusznicza Rada Kontroli Niemiec; zdecydowano o przesiedleniu Niemców do radzieckiej i brytyjskiej strefy okupacyjnej. Te przymusowe migracje odbywały się w trudnych warunkach. Wśród ludności niemieckiej na terenach przejętych przez Polskę działała hitlerowska dywersyjno-sabotażowa organizacja „Werwolf”. Niemcy napadali na polskich osadników, niszczyli maszyny i urządzenia przemysłowe. Ostatnie oddziały „Werwolfu” zostały rozbite na początku 1947 roku. Równocześnie żołnierze radzieccy rabowali wyposażenie przejmowanych przez Polaków niemieckich fabryk i kopalń, niszcząc to, czego zagarnąć nie mogli i przez długie lata wywożąc do ZSRR (pod pretekstem reparacji niemieckich) wydobywane kopaliny, przede wszystkim węgiel.  

W tym samym czasie wysiedlono z Polski ludność Ukraińską do ZSRR. W południowo-wschodniej Polsce sprzeciwili się temu nacjonaliści ukraińscy, zgrupowani w kilkunastotysięcznej Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). W czasie drugiej wojny światowej dążyli oni do utworzenia przy poparciu Niemiec „samostijnej” (wolnej) Ukrainy. W latach 1943-1945 wsławili się mordami na ludności polskiej na terenie Wołynia, Podola i Lubelszczyzny (tzw. rzeź wołyńska pochłonęła co najmniej 100 tys. ofiar). Po zakończeniu wojny UPA kontynuowała walkę na terenie Polski i ZSRR. Główne centra dowodzenia umiejscowione były w Bieszczadach. Dobrze uzbrojone i wyszkolone oddziały terroryzowały ludność, dokonywały pacyfikacji wsi i miasteczek, napadały na posterunki Milicji Obywatelskiej i placówki wojskowe. W kwietniu 1947 roku rząd podjął decyzję o przeprowadzeniu akcji „Wisła” - systematycznego niszczenia gniazd oporu UPA, połączonego z wysiedleniem cywilnej ludności ukraińskiej na tereny Ziem Odzyskanych. Represjami zostali objęci utożsamiający się z Ukraińcami Bojkowie i Łemkowie, mniejszości etniczne w Polsce.      

              

Polska w nowych granicach liczyła 311,7 tys. km² powierzchni. Poza jej terytoriami pozostały ziemie Podola, Wołynia, Polesia oraz Wileńszczyzny, w tym dwa wielowiekowe polskie centra kulturalne Lwów i Wilno. Ustanowienie linii Curzona zniszczyło definitywnie dziedzictwo Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Ziemie, które w ramach rekompensaty włączono do Polski na zachodzie, należały wprawdzie do państwa polskiego w średniowieczu (podkreślano to mocno w powojennej propagandzie), ale w 1945 roku poza Górnym Śląskiem mieszkali tam Niemcy. Plusem tych zmian granicznych był szeroki dostęp do Bałtyku, pozwalający myśleć o rozwoju gospodarki i żeglugi morskiej. Ludność Polski zmniejszyła się do 24 milionów, co w porównaniu z okresem przedwojennym stanowiło 30% ubytek. Historycy szacują, że w rezultacie eksterminacji straciło życie prawie 6 milionów obywateli RP, w tym 3 miliony Żydów. Winą za śmierć Polaków obciążyć należy zarówno Niemcy, jak i ZSRR. Są to dane szacunkowe i niepełne ze względu na brak statystyk radzieckich. Największe straty wśród elementu polskiego poniosła inteligencja. Wyginęli też prawie wszyscy zamieszkujący od setek lat Polskę Żydzi, w tym ich zasymilowana z kulturą polską elita. Druga wojna światowa stanowiła dla społeczeństwa polskiego katastrofę zarówno biologiczną, jak kulturalną.            

Powstałe po wojnie państwo – Polska Rzeczpospolita Ludowa – było całkowicie uzależnione od ZSRR i jego organu kierowniczego – Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR). Pod kierunkiem sowieckich oficerów polscy komuniści organizowali aparatu terroru, mający złamać wszelki opór w kraju. Powstał Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, Milicja Obywatelska i Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego, których zadaniem była walka zbrojna z polskim podziemiem niepodległościowym. Represje spowodowały utworzenie licznych organizacji konspiracyjnych; najważniejszą z nich było Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”, kierowane przez płk Jana Rzepeckiego. Część z dawnych żołnierzy Armii Krajowej, rozwiązanej 19 stycznia 1945 roku rozkazem Komendanta Głównego gen. Leopolda Okulickiego, poukrywała się w lasach i rozpoczęła nierówną walkę z wrogiem. Działała też opozycja legalna w postaci Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL), kierowanego przez Stanisława Mikołajczyka. Pomimo wielomilionowego poparcia społecznego ugrupowanie ludowców było marginalizowane przez polityków Polskiej Partii Robotniczej (PPR) oraz popierających ich satelitów, jak Polska Partia Socjalistyczna (PPS), Stronnictwo Ludowe (SL) i Stronnictwo Demokratyczne (SD).

 

Dla pozyskania chłopów i robotników komuniści zdecydowali się na przeprowadzenie reformy rolnej i nacjonalizację przemysłu. 6 września 1944 roku wydali dekret o reformie rolnej, przewidujący przymusową i nieodpłatną parcelację majątków rolnych powyżej 50 hektarów użytków rolnych. Ogółem do końca 1946 roku rozparcelowano 9,3 tys. majątków o powierzchni 3,1 mln hektarów. Około 1 mln hektarów z tej liczby stanowiły upaństwowione lasy. Między małorolnych i bezrolnych chłopów rozparcelowano 1,2 mln hektarów, przy czym ziemię otrzymało 387 tys. rodzin. W ręku państwa pozostawiono 900 tys. hektarów, dalsze zaś setki tysięcy hektarów pozostały w zarządzie Armii Czerwonej, która stacjonowała na ziemiach polskich. W wyniku reformy rolnej zniszczono ziemiaństwo należące do elity społeczeństwa i mające wpływ na polską wieś. Przyznane przez reformę niewielkie nadziały ziemi sprawiły, że polskie rolnictwo na długie lata pozostało niezwykle rozdrobnione i wskutek tego zacofane.

Poleć znajomemu