przeskocz do treści | przeskocz do menu głównego
Oficjalna strona Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
| | |
A | A | A
Poniedziałek, 30 lipca 2018

Wystąpienie Prezydenta podczas podpisania ustawy o zmianie ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej

 

Szanowny Panie Ministrze,

Szanowni Państwo Ministrowie,

Szanowni Panowie Przewodniczący,

Wszyscy Szanowni Państwo!

 

Bardzo się cieszę, że udaje nam się dzisiaj zakończyć pewien etap w procesie tworzenia w Polsce warunków, które można określać jako przyjazne państwo. Państwo, które wyciąga rękę do obywatela, które rzeczywiście pomaga obywatelowi.

 

W sierpniu 2015 roku, a więc trzy lata temu, Sejm uchwalił ustawę o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej. Była to ustawa dotycząca kwestii, nad którą w parlamencie, na forum organizacji pozarządowych i ogólnie wśród społeczeństwa dyskutowano od dłuższego czasu: jak zapewnić obywatelom dostęp do pomocy prawnej w sposób w miarę powszechny? Tzn. tak, by mogły z niej skorzystać także osoby, których na co dzień nie stać na pomoc prawną ze strony radców prawnych czy adwokatów, a więc tych podmiotów, które w ramach działań o charakterze rynkowym ‒ chociaż w ramach też swoich korporacji zawodowych, działając w ramach tych podmiotów – udzielają profesjonalnej pomocy prawnej.

 

Efektem tych dyskusji była właśnie ustawa z 5 sierpnia 2015 roku, która rozpoczęła etap formalnego, prawnie zorganizowanego udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej. Czy ona do tamtego momentu była? Trzeba powiedzieć: tak, była – właśnie świadczona na zasadach nieuregulowanych szczegółowo, chociażby w ramach działalności posłów, senatorów, radnych podczas ich dyżurów. Była – mówię o tym z własnego doświadczenia – bo sam, prowadząc biuro poselskie, takiej pomocy prawnej udzielałem. Była też realizowana przez stowarzyszenia, takie jak choćby Katon, które przecież – Panie Ministrze – w Krakowie również tej pomocy prawnej przez lata udzielało, w czasie gdy zupełnie nie było to uregulowane.

 

Ale regulacja spowodowała, że ta pomoc prawna w sposób sformalizowany miała być wspierana ze środków publicznych – i to był najistotniejszy element. Ma to być nieodpłatna pomoc prawna finansowana przez polskie państwo. Nie tylko realizowana przez podmioty, wolontariuszy, organizacje pozarządowe, ale przede wszystkim ma być finansowana w zorganizowany sposób z budżetu państwa.

 

Ustawa, którą przygotowałem w ramach prezydenckiej inicjatywy ustawodawczej we współpracy z Ministerstwem Sprawiedliwości, Instytutem Wymiaru Sprawiedliwości, a także w konsultacji z organizacjami pozarządowymi i podmiotami samorządowymi, stanowi pewną refleksję nad dwoma latami funkcjonowania tych przepisów: gdzie funkcjonowały dobrze, gdzie były luki, problemy i rozbieżności interpretacyjne? Które na przykład powodowały, że w różnych powiatach różne podmioty świadczące nieodpłatną pomoc prawną działały w różny sposób? W efekcie: gdzie dostęp do pomocy prawnej był dla obywatela większy, a gdzie mniejszy, właśnie poprzez taką, a nie inną interpretację przepisów?

 

Takich punktów był cały szereg. Dziękuję Panu Ministrowi i Ministerstwu Sprawiedliwości za zebranie także tych doświadczeń i refleksję nad przepisami tej ustawy. Dziękuję Instytutowi Wymiaru Sprawiedliwości za badania, które prowadził, jeżeli chodzi o funkcjonowanie nieodpłatnej pomocy prawnej. Dziękuję także Najwyższej Izbie Kontroli, która dokonała weryfikacji ‒ po prostu kontroli tego, jak nieodpłatna pomoc prawna funkcjonuje ‒ i sporządziła raport, w którym był cały szereg uwag, bardzo często krytycznych. Właśnie również one pozwoliły nam na przygotowanie pewnych rozwiązań, które dzisiaj proponujemy.

 

Jaka jest, proszę Państwa, główna myśl tej nowelizacji? Co postanowiliśmy głównie naprawić? Przede wszystkim dostępność. Do tej pory katalog osób, które mogą skorzystać z nieodpłatnej pomocy prawnej, jest zamknięty. Ustawa wskazuje konkretne kategorie osób, którym nieodpłatna pomoc prawna może być udzielona. Ta zmiana, ta nowa ustawa powoduje odwrócenie tego rozwiązania. Otóż nieodpłatna pomoc prawna będzie udzielana każdemu, kto jej potrzebuje i złoży oświadczenie, że nie stać go na to, by otrzymać normalną pomoc prawną na zasadach rynkowych od radcy prawnego lub adwokata – czyli, krótko mówiąc, odpłatną pomoc prawną.

 

Jeżeli ktoś zjawi się – bo jest w takiej sytuacji życiowej – i poprosi o nieodpłatną pomoc prawną w punkcie, który taką pomoc świadczy, złoży stosowne oświadczenie dotyczące właśnie niemożności skorzystania z odpłatnej pomocy, nieodpłatna pomoc prawna zostanie mu udzielona – i to jest najistotniejsza zmiana. Nie ma zatem wydzielenia konkretnych kategorii podmiotów czy osób, którym ta pomoc może być udzielona. Będzie udzielona każdemu, kto jej potrzebuje.

 

Jakie są ograniczenia? Oto pewne ograniczenie, które jest oczywiste: jeżeli ktoś prowadzi działalność gospodarczą ‒ a więc taką, która z założenia jest profesjonalna, prowadzi do osiągania zysków ‒ w ramach swojej działalności nie będzie mógł oczekiwać nieodpłatnej pomocy prawnej.

 

Oczywiście, będzie można dostać taką pomoc na to, by zacząć, założyć działalność gospodarczą – jeżeli ktoś będzie potrzebował uzyskać informację prawniczą, w jaki sposób, jakie są obostrzenia, czy ta działalność jest reglamentowana przez państwo, czy nie, czy można ją prowadzić swobodnie. Na wstępie, zanim jeszcze rozpocznie działalność, będzie mógł skorzystać z bezpłatnej pomocy prawnej. Ale jeżeli ta działalność będzie już prowadzona, taka pomoc nie będzie przysługiwała.

 

Nie będzie przysługiwała także na etapie toczącego się postępowania. Tzn. jeżeli wobec kogoś prowadzone jest postępowanie czy też jeżeli ktoś prowadzi jakieś postępowanie, czy to przed organami administracji publicznej, czy przede wszystkim przed sądami – powszechnymi, administracyjnymi lub Sądem Najwyższym – jeżeli postępowanie już się toczy, to nieodpłatnej pomocy prawnej w znaczeniu np. przygotowania pisma procesowego w trakcie procesu nie będzie mógł otrzymać. Dlaczego? Dlatego że taka pomoc może być świadczona na zasadzie pomocy prawnej pełnomocnictwa procesowego z urzędu przyznawanego przez sąd – to jest zupełnie inne rozwiązanie. Więc do nieodpłatnej pomocy prawnej nie będzie się to kwalifikowało.

 

W pozostałym zakresie można na nieodpłatną pomoc prawną liczyć ‒ i to nawet szerzej, niż do tej pory. Bo nie będą wyłączone porady z zakresu prawa celnego czy dewizowego, których do tej pory nie było. Ale powtarzam: świadczone wyłącznie dla osób fizycznych, nieprowadzących w tym zakresie działalności gospodarczej.

 

Proszę Państwa, co się jeszcze zmienia? Jakie są najbardziej fundamentalne zmiany? Otóż zostaje wprowadzona zupełnie nowa kategoria pomocy, która także będzie finansowana ze środków publicznych. Obok nieodpłatnej pomocy prawnej będzie także kategoria, którą nazwaliśmy nieodpłatnym poradnictwem obywatelskim. Jaka jest relacja pomiędzy nieodpłatną pomocą prawną a nieodpłatnym poradnictwem obywatelskim?

 

Przede wszystkim taka, że nieodpłatne poradnictwo obywatelskie jest znacznie szersze niż tylko nieodpłatna pomoc prawna – to pomoc osobom, które znajdują się w trudnej sytuacji życiowej, nie są w stanie sobie poradzić z rozwiązaniem pewnych życiowych problemów. I ustawa wskazuje, które obszary życia społecznego oraz problemy pojawiające się w społeczeństwie są dzisiaj najczęściej obserwowane przez ustawodawcę: problem zadłużenia, a więc osoby, które popadły w długi; druga kategoria to problemy z zakresu spraw mieszkaniowych; i trzecia – z zakresu zabezpieczenia społecznego.

 

Na co będzie można liczyć w ramach poradnictwa obywatelskiego? Na to, że otrzyma się z jednej strony ‒ w bardzo przystępny sposób, zrozumiały dla zwykłego obywatela, nawet zupełnie nieprzygotowanego do tego w sensie wykształcenia – udzieloną w prostych słowach podstawową poradę prawną plus możliwość pomocy także w załatwieniu czynności urzędowych czy w rozwiązaniu pewnych problemów.

 

Np. ktoś ma poważne zadłużenie w banku ‒ wtedy doradca może z nim się udać do banku, porozmawiać na temat sposobów innego rozłożenia spłaty kredytu czy dokonania innej czynności bankowej, zawarcia nowej umowy z bankiem, która będzie prowadziła do rozwiązania jego problemów. Takie będą także zadania doradców, czego oczywiście w ramach standardowej nieodpłatnej porady prawnej się nie robi, bo ona jest udzielana na miejscu, w punkcie, który tych porad udziela.

 

Proszę Państwa, to jest przede wszystkim otwarcie na funkcjonowanie organizacji pozarządowych. To one będą prowadziły punkty poradnictwa obywatelskiego, to one będą startowały w konkursach ogłaszanych w tym zakresie przez jednostki samorządu terytorialnego, przez powiaty. To one – mam nadzieję – przede wszystkim będą tym zainteresowane. Czy dzisiaj w praktyce takie poradnictwo obywatelskie się odbywa? Tak, odbywa się. W jakimś sensie taką formą poradnictwa w różnych kwestiach i problemach są znane od dziesięcioleci telefony zaufania.

 

Ale chodzi o to, że poprzez uregulowanie będą wprost skierowane środki finansowe z budżetu państwa na udzielanie właśnie takiego poradnictwa. A więc będzie ono expressis verbis finansowane ze środków publicznych. A jeżeli tak, to musi ono się znajdować również pod pewną kontrolą i reglamentacją. Stąd ‒ zapisane jest w ustawie, będą ogłaszane konkursy, będą się zgłaszały podmioty, które będą weryfikowane, czy mają odpowiednich fachowców, którzy mogą udzielać tego poradnictwa.

 

I oczywiście będzie także sformalizowana kategoria doradców obywatelskich, którzy będą mieli obowiązek nie tylko ukończyć kursy w tym zakresie, by udzielać porad obywatelskich, ale będą także mieli obowiązek doszkalania się. Będą prowadzone dla nich kursy doszkalające, przy czym zadania w zakresie szkolenia będą realizowane przez stowarzyszenia organizacji pozarządowych, które specjalizują się w tym zakresie ‒ i tę kwestię także reguluje ustawa.

 

Do tego, proszę Państwa, dochodzi kolejny nowy element, którego do tej pory nie było, a mianowicie – nieodpłatna mediacja. Podmioty, które zechcą realizować tę ustawę, będą mogły także od 2020 roku prowadzić nieodpłatną mediację – i to także będzie jeden z elementów finansowanych ze środków publicznych. Czego przede wszystkim – jak zakładamy – ta nieodpłatna mediacja będzie dotyczyła? Zwłaszcza rozwiązywania sporów w sposób pozasądowy, pozaprocesowy.

 

I tu można powiedzieć krótko: to zmierza także do odciążenia sądów. Nie każda sprawa musi trafić do sądu. Być może uda się je właśnie rozwiązać poprzez mediację, która ma charakter pozasądowy, która nie prowadzi do wszczęcia postępowania sądowego, a rozwiązuje problem. Gdzie takie kwestie są szczególnie uzasadnione i potrzebne? W różnego rodzaju sprawach rodzinnych, które mogą być rozwiązywane właśnie w ten sposób. W sprawach dotyczących opieki nad dziećmi – by udało się znaleźć takie rozwiązanie, które zostanie zaakceptowane przez obydwoje rodziców i które pozwoli na polubowne uregulowanie istniejącego pomiędzy nimi sporu dotyczącego opieki nad dzieckiem czy kontaktów z nim.

 

I wreszcie ostatni element – działalność edukacyjna. Ona była do tej pory uregulowana w ustawie, ale ‒ jak się okazało ‒ w sposób niedostateczny. Teraz ustawa wprost przewiduje, że na działalność edukacyjną z ogólnej puli środków będzie wydzielona określona część. I ta działalność edukacyjna organizacji pozarządowych świadczących nieodpłatną pomoc prawną będzie musiała być prowadzona w ten sposób, że przynajmniej raz do roku taka organizacja będzie zobligowana do przeprowadzenia akcji edukacyjnej ukierunkowanej na określoną tematykę. Po co? By przybliżać obywatelom kwestie prawne, by powiększać wiedzę prawną, tę powszechną, wśród społeczeństwa – po to zatem, by przygotowanie do funkcjonowania w coraz bardziej profesjonalizującym się świecie, i w związku z tym coraz trudniejszym, było w polskim społeczeństwie coraz większe.

 

To instytucje, które funkcjonują na zachodzie Europy. One są już sprawdzone, działają. Zresztą – tak jak powiedziałem – wiele z nich także w sposób nieformalny było już u nas w kraju przez organizacje pozarządowe realizowane. Teraz będzie to finansowane ze środków publicznych i wydaje nam się, że jest to rozwiązanie, które zostanie dobrze przyjęte przez obywateli i z którego obywatele będą korzystali.

 

Tak jak powiedziałem: ponad dwa lata funkcjonowania tej ustawy pozwoliło określić obszary, w których nieodpłatna pomoc prawna może być realizowana w znacznie większym zakresie, niż było do tej pory. Wymagało to pewnych zmian w ustawach i te zmiany dzisiaj wprowadzamy. Ogromnie się cieszę, że więcej naszych rodaków będzie mogło skorzystać z nieodpłatnej pomocy prawnej, że będą finansowane przez państwo nowe formy pomocy ludziom, którzy znajdują się w trudnej sytuacji.

 

Uważam, że rozwijające się nowoczesne państwo, w którym naprawdę budowane jest społeczeństwo obywatelskie, takie formy powinno realizować. Właśnie przede wszystkim poprzez organizacje pozarządowe. Cieszę się, że ta działalność będzie mogła być teraz jeszcze lepiej finansowana ze środków publicznych, także w ten sposób, że te środki będą jeszcze celniej ukierunkowane, że ta pomoc będzie mogła lepiej funkcjonować, że obywatelom będzie łatwiej z niej korzystać.

 

Proszę Państwa, jeszcze raz bardzo dziękuję za pomoc, za wszelkie konsultacje. Panie Ministrze, dziękuję za współpracę z ministerstwem. Dziękuję za współpracę z Instytutem Wymiaru Sprawiedliwości oraz ze wszystkimi organizacjami pozarządowymi, które wyraziły swoją opinię i też przedstawiły własne propozycje. Serdecznie dziękuję Panom Przewodniczącym za bardzo dobrą pracę w parlamencie – i w Sejmie, i w Senacie – że także tam organizacje pozarządowe i jednostki samorządu terytorialnego mogły się wypowiedzieć, przekazać swoje uwagi. Bardzo wiele tych uwag w toku prac zostało uwzględnionych.

 

Cieszę się, że udało nam się wspólnie i zgodnie przygotować tę ustawę. Wierzę, że będzie ona lepiej funkcjonowała niż dotychczas i że nieodpłatna pomoc prawna ‒ i w ogóle pomoc obywatelom finansowana ze środków publicznych ‒ będzie realizowana lepiej.

 

Dziękuję.

  |   Uroczystość podpisania nowelizacji ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej oraz niektórych innych ustaw Uroczystość podpisania nowelizacji ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej oraz niektórych innych ustaw Uroczystość podpisania nowelizacji ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej oraz niektórych innych ustaw Uroczystość podpisania nowelizacji ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej oraz niektórych innych ustaw Uroczystość podpisania nowelizacji ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej oraz niektórych innych ustaw Uroczystość podpisania nowelizacji ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej oraz niektórych innych ustaw
Poleć znajomemu


Opuszczasz oficjalny serwis Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej


Dziękujemy za odwiedzenie naszej strony.

Zapraszamy ponownie.