• Samorządność

    Samorządność to samo-rządzenie, a więc rozwiązywanie własnych spraw przez samych zainteresowanych, na własną odpowiedzialność. Aby samorządność mogła mieć miejsce, musi istnieć pewna grupa ludzi, która ma wspólne interesy i wspólne sprawy do rozwiązania, a więc pewna wspólnota.


    Jerzy Regulski

  • Samorząd

    Samorząd to instytucja, która tworzy ramy prawne dla samorządności obywatel. To system służący do reprezentowania interesów wspólnoty i rozwiązywania jej własnych spraw.

     

    Samorząd obejmuje:

    • wspólnotę zainteresowanych ludzi,
    • władze, które ci ludzie wybierają dla rozwiązywania wspólnych spraw,
    • majątek należący do tej wspólnoty,
    • urzędy, przedsiębiorstwa i różne instytucje, powoływane przez wspólnotę,
    • różne narzędzia, w tym instrumenty prawne, służące realizacji wspólnych celów.

    Formy samorządu w zależności od kryteriów wyodrębniania wspólnot (inne grupy ludzi, inne rodzaje interesów, inny zakres działania) dzielimy na:

    1. samorząd pracowniczy, który służy rozwiązywaniu spraw pracowników danego przedsiębiorstwa,
    2. samorząd zawodowy, który służy rozwiązywaniu spraw wyodrębnionych grup zawodowych, np. lekarzy, adwokatów i in.
    3. samorząd terytorialny, który służy rozwiązywaniu spraw mieszkańców pewnego terenu.

    Jerzy Regulski

  • Samorząd terytorialny

    Zasady samorządu terytorialnego określone zostały w międzynarodowej konwencji Europejskiej Karcie Samorządu Lokalnego, ratyfikowanej i podpisanej przez Polskę: art. 3 ust. 1 „Samorząd terytorialny oznacza prawo i zdolność społeczności lokalnej, w granicach określonych prawem, do kierowania i zarządzania zasadniczą częścią spraw publicznych na ich własną odpowiedzialność i w interesie ich mieszkańców”.

     

    Zgodnie z art. 16 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej: „Ogół mieszkańców jednostek zasadniczego podziału administracyjnego stanowi z mocy prawa wspólnotę samorządową”. To kluczowe stwierdzenie jest powtórzone w ustawach o samorządzie gminnym, powiatowym i województwa:

    • art.1. ust.1 ustawy z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie gminny: „Mieszkańcy gminy tworzą z mocy prawa wspólnotę samorządową.”
    • art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym: „Mieszkańcy powiatu tworzą z mocy prawa lokalną wspólnotę samorządową.”
    • art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 roku ustawy o samorządzie województwa: „Mieszkańcy województwa tworzą z mocy prawa regionalną wspólnotę samorządową”.

    Pojęcie „gmina”, „powiat” i „województwo” należy rozumieć zawsze dwojako: jako pewien obszar i jako wspólnotę mieszkańców, zamieszkujących ten obszar. Stwierdzają to ustawy o samorządzie terytorialnym:

    • art. 1 ust. 2 ustawy o samorządzie gminnym: „Ilekroć w ustawie jest mowa o gminie, należy przez to rozumieć wspólnotę samorządową oraz odpowiednie terytorium”.
    • art. 1 ust. 2 ustawy o samorządzie powiatowym: „Ilekroć w ustawie jest mowa o powiecie, należy przez to rozumieć lokalną wspólnotę samorządową oraz odpowiednie terytorium”.
    • art. 1 ust. 2 ustawy o samorządzie województwa: „Ilekroć w ustawie jest mowa o województwie lub samorządzie województwa, należy przez to rozumieć regionalną wspólnotę samorządową oraz odpowiednie terytorium”.

    Podstawę istnienia samorządu terytorialnego stanowi obowiązujące prawo, które określa także zakres spraw przekazanych samorządom oraz środki, jakimi one mogą się posługiwać. Konstytucja RP bardzo wyraźnie formułuje prawa samorządu. Art. 15 ust. 1 stwierdza: „Ustrój terytorialny Rzeczpospolitej Polskiej zapewnia decentralizację władzy publicznej.” Z kolei art. 16 ust. 2 mówi: „Samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej. Przysługującą mu w ramach ustaw istotną część zadań publicznych samorząd wykonuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność".

     

    Samorządność oznacza, że lokalna wspólnota podejmuje wszystkie decyzje we własnym interesie, ale i na własną odpowiedzialność. To nierozerwalne połączenie praw i odpowiedzialności stanowi klucz do zrozumienia istoty samorządu. Trzeba zawsze pamiętać, że mając prawo do podejmowania decyzji, ponosi się zawsze odpowiedzialność za ich skutki.

     

    Samorząd terytorialny jest instytucją publiczną, do której wszyscy członkowie wspólnoty należą obowiązkowo. Decyzje władz samorządowych obowiązują wszystkich mieszkańców. Tym różni się samorząd od dobrowolnych stowarzyszeń. Samorząd stanowi władzę publiczną, której wszyscy muszą się podporządkować. Nikt nie może się „wypisać” z gminy albo powiatu.

     

    Samorządy działają w ramach państwa. Państwo jest tą organizacją wszystkich obywateli, która odpowiada za ich bezpieczeństwo – w najszerszym znaczeniu tego słowa – oraz za stworzenie możliwości rozwoju. Działalność samorządów dotyczy więc tylko pewnych fragmentów spraw publicznych i musi być podporządkowana ogólnokrajowemu prawu i interesom obywateli państwa jako całości. Dlatego tylko część spraw jest przekazywana samorządom jako zadania własne, za które w pełni ponoszą odpowiedzialność. Natomiast zawsze w gestii administracji rządowej pozostaną te sprawy, które muszą być regulowane w jednakowy sposób na terenie całego kraju w imię równości wszystkich obywateli. W gestii administracji rządowej muszą też pozostać wszystkie instytucje kontrolne odpowiedzialne za przestrzeganie prawa.
     

    Jerzy Regulski

  • Samodzielność samorządu

    Samodzielność samorządu terytorialnego gwarantowana jest przez Konstytucję i inne ustawy. Podlega ochronie sądowej (art. 2 ustawy o samorządzie gminnym, art. 2 ust. o samorządzie powiatowym i art. 6 ust. o samorządzie województwa). Samorząd ma prawo zaskarżyć do sądu powszechnego wszelkie działania, które naruszają jego samodzielność.


    Wykonywanie zadań przez samorząd terytorialny gwarantują przyznane mu podstawowe atrybuty samodzielności, w szczególności:

    • osobowość prawna,
    • prawo własności i niezależne dysponowanie własnym majątkiem,
    • prawo uchwalania własnego budżetu i dysponowania swymi środkami finansowymi, a także zaciągania pożyczek, kredytów, emisji obligacji itp. zgodnie z ustawą o finansach publicznych,
    • własna administracja,
    • prawo do ustalania sposobu realizacji swych zadań,
    • prawo do ustalania organizacji urzędu, własnych przedsiębiorstw i innych własnych jednostek.
       

    Jerzy Regulski

  • Zasada pomocniczości

    Zasada pomocniczości jest jedną z podstaw organizacji państwa demokratycznego (w angielskim: subsidiarity, stąd czasami używana jest nazwa: zasada subsydiarności). Wywodzi się ze Starego Testamentu i stała się stałym elementem nauki społecznej Kościoła. Obowiązuje w Unii Europejskiej, regulując stosunki między Komisją Europejską a rządami państw członkowskich. Konstytucja RP również przywołuje ją w preambule jako zasadę, na której ma opierać się podział odpowiedzialności poszczególnych organów władzy publicznej.

     

    Przyjmując człowieka jako podstawowy podmiot wszelkich spraw, zasada pomocniczości głosi, że inne instytucje powinny być tworzone jedynie jako pomocnicze w stosunku do działań i potrzeb poszczególnej osoby. Zatem gmina ma się zajmować tym, czego pojedynczy człowiek wraz z rodziną nie może wykonać. Powiat powinien być traktowany jako pomocniczy w stosunku do gminy, a województwo w stosunku do powiatu. Ta sama zasada odnosi się również do państwa i jego rządu. Państwo ma być pomocnicze w stosunku do wszystkich instytucji i organizacji, działających w jego ramach i będących niejako „bliżej” obywatela. Władze Unii Europejskiej mogą się zajmować tylko takimi sprawami, których poszczególny kraj nie jest w stanie rozwiązać samodzielnie. Zasada pomocniczości zapobiega zagrożeniom suwerenności poszczególnych państw członkowskich.

     

    Mamy tu do czynienia z niejako odwróconą hierarchią. Instytucje są „nadbudowywane” tam, gdzie organizacje mniejsze, położone bliżej obywatela nie są w stanie realizować bardziej złożonych zadań.

     

    Jakkolwiek sama zasada pomocniczości nie ma bezpośredniej mocy prawnej, to jednak wyznacza kierunki, w jakich poszczególne regulacje prawne mają kształtować ustrój państwa i kompetencje poszczególnych jego organów.
     

    Jerzy Regulski

  • Decentralizacja i dekoncentracja

    Zasada pomocniczości wyznacza podział kompetencji. Przyjęcie zasady, że państwo jest organizacją pomocniczą, oznacza ograniczanie kompetencji administracji rządowej, a więc ich decentralizację i przekazywanie „w dół” jednostkom znajdującym się „bliżej” obywatela.

     

    Należy jednak odróżnić decentralizację od dekoncentracji. Decentralizacja - to przekazanie władzy i środków pomiędzy autonomicznymi jednostkami, natomiast dekoncentracja - to przekazanie uprawnień „w dół” w ramach tego samego systemu zarządzającego. Uprawnienia „dekoncentrowane” można w każdej chwili cofnąć. Odpowiedzialność za ich właściwe wykorzystanie pozostaje bowiem w gestii tego samego ośrodka, który jedynie dla zwiększenia efektywności przekazał pewne zadania do wykonania podporządkowanej sobie jednostce. Przykładem dekoncentracji jest np. przekazanie uprawnień do załatwiania pewnych spraw oddziałom terenowym jakiejś agencji rządowej. Odpowiedzialność pozostaje w tych samych rękach, a przekazanie ma tylko ułatwić sposób wykonania zadania.

     

    W przypadku decentralizacji sprawa wygląda inaczej. Przekazanie uprawnień i odpowiedzialności następuje bowiem nie w wyniku jednostronnej decyzji, ale jako skutek zmiany prawa, obejmującego przekazanie uprawnień wraz z odpowiedzialnością za realizację pewnych zadań. Cofnięcie ich wymaga znowu zmiany prawa. Przekazanie uprawnień jakiegoś ministerstwa władzom lokalnym jest decentralizacją, gdyż następuje zmiana odpowiedzialności.

    To nie minister, lecz wójt czy starosta będą odpowiadali za wykonanie przekazanych zadań.

     

    Jest oczywiste, że w przypadku reform administracyjnych chodzi o decentralizację, a nie dekoncentrację. Pierwsza zmienia ustrój instytucjonalny państwa, druga - tylko sposób wykonywania zadań. Podkreślenie tego zróżnicowania wydaje się konieczne. W scentralizowanym państwie komunistycznym zbyt często pod hasłem decentralizacji delegowano jedynie kompetencje podporządkowanym jednostkom. Zresztą w wszechogarniającym państwie trudno mówić o decentralizacji, ponieważ nie ma tam miejsca na niezależne ustrojowo jednostki.

     

    Decentralizacja państwa oznacza ograniczanie zadań i odpowiedzialności administracji rządowej. Te zadania i środki, niezbędne dla ich realizacji, są przekazywane ustawowo organom samorządowym, w tym przede wszystkim władzom regionalnym i lokalnym, wybieranym bezpośrednio przez mieszkańców poszczególnych jednostek terytorialnych. Problem decentralizacji jest szczególnie istotny w Polsce, która przekształca dawny, scentralizowany ustrój, na ustrój demokratyczny, służący potrzebom swych obywateli.
     

    Jerzy Regulski

  • Podział terytorialny kraju

    W 1990 roku stworzono w Polsce najpierw gminy, a później reaktywowano powiaty i nadano nowy kształt ustrojowy oraz terytorialny województwom, wprowadzając trójstopniową strukturę podziału terytorialnego.


    Kluczowym hasłem reformy w 1990 roku było: zbudowanie instytucji zdolnych do prowadzenia polityki rozwoju gmin w imię interesów mieszkańców i na własną odpowiedzialność. Była chęć i potrzeba wyłamania się z różnych polityk wielu resortów, które nakładały się, a w wielu przypadkach były niespójne i sprzeczne. Stąd poparcie dla samorządu.


    Reforma administracji publicznej z 1998 roku była jednym z czterech największych przedsięwzięć rządu premiera Jerzego Buzka. Weszła w życie 1 stycznia 1999 i wprowadziła trójstopniową strukturę podziału terytorialnego. Likwidując 49 województw 16 województw w 1998 roku kierowano się wymienionymi w art. 15 ust.2 Konstytucji, „więziami społecznymi, gospodarczymi lub kulturowymi”, oraz „zdolnością wykonywania zadań publicznych”.

     

    Prof. Jerzy Buzek, b.Prezes RM w swoim wystąpieniu w 1998 roku tak uzasadniał zmniejszenie liczby województw: „(…) siłą województw będzie ich wielkość. Musimy więc stworzyć niewielką liczbę dużych województw, które będą zdolne do realizowania naszych strategicznych narodowych interesów.

     

    To zrównoważy szanse na trwały rozwój gospodarczy całego naszego kraju. Pomoże tym do tej pory słabiej rozwiniętym terenom.”
    Obecnie według stanu na 01.01.2014 Polska dzieli się na 16 województw, 380 powiaty ( w tym 66 miast na prawach powiatu) i 2479 gminy (w tym 305 miejskich, 608 miejsko-wiejskich oraz 1566 wiejskich), 913 miast, w tym w gminach miejsko-wiejskich 608, 18 dzielnic, 19 delegatur (GUS).
     

    Jerzy Regulski

  • Gmina

    Najważniejszą rolę w naszym codziennym życiu i realizacji podstawowych potrzeb odgrywa samorząd gminny. Stanowią ją obywatele zamieszkujący wspólnie obszar wiejski (gmina wiejska) lub miejski (gmina miejska), którzy dzięki działaniu władz swojej gminy mogą dojechać transportem publicznym do pracy, spacerować po czystych chodnikach czy uczęszczać na zajęcia do domu kultury.


    Zadania gminy są trudne do określenia, ponieważ zgodnie z zasadą pomocniczości, samorząd gminny powinien zajmować się wszelkimi kwestiami związanymi z życiem zbiorowości, a dopiero gdy tych zadań nie uda mu się w pełni zrealizować, odpowiedzialność za nie przejmuje samorząd powiatowy.

     

    Wyrazem tego założenia jest art. 6 ustawy o samorządzie gminnym:
    1. "Do zakresu działania gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów.
    2. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, rozstrzyganie w sprawach, o których mowa w ust. 1, należy do gminy.”
     

    Wynika z tego, że samorząd gminnym wypełnia bardzo odpowiedzialną rolę i jest fundamentem całego systemu zarządzania potrzebami zbiorowości. To do niego należą między innymi takie kwestie jak:

    • gospodarka nieruchomościami w gminie (np. przyznawanie mieszkań komunalnych)
    • ochrona środowisk na terenie gminy (np. dbanie o parki)
    • lokalny transport zbiorowy (np. organizowanie przewozów dzieci do szkoły)
    • ochrona zdrowia mieszkańców (np. prowadzenie przychodni)
    • pomoc społeczna (np. prowadzenie domów pomocy społecznej)
    • edukacja (np. prowadzanie szkoły podstawowej)
    • kultury (np. organizowanie festiwalu pieśni i tańca)
    • bezpieczeństwa publicznego (np. wspieranie ochotniczej straży pożarnej).

    Większość naszych podstawowych spraw załatwiamy dzięki pomocy i działalności administracji na szczeblu gminnym. Część naszych podatków również trafia do gmin, w których się rozliczamy. Relacje między obywatelami i gminą są więc bardzo bliskie i warto o nie dbać, bo korzyść z nich wynikająca jest obopólna.


    Aleksandra Niżyńska
     

  • Powiat

    Powiat to jednostka samorządu terytorialnego wprowadzona reformą z 1998 roku. Stanowi ona szczebel pośredni między gminą a województwem. W założeniach reformy powiat miał grupować co najmniej 5 gmin, a jego stolica musiała liczyć co najmniej 10.000 mieszkańców, natomiast na terenie całego powiatu nie powinna mieszkań mniej niż 50.000 osób.

     

    Ciekawą jednostką administracyjną są miasta na prawach powiatu, które mają status gminy, ale realizują funkcje przypisane co do zasady powiatom. Zadania powiatów, podobnie jak zadania gmin, nie są ściśle określone. Są to wszystkie sprawy, z których realizacją ma trudność samorząd gminny ze względu na brak odpowiednich środków lub złożoność zadania. Potwierdza to art. 4 ustawy o samorządzie powiatowym:


    „1. Powiat wykonuje określone ustawami zadania publiczne o charakterze ponadgminnym(…)6. Zadania powiatu nie mogą naruszać zakresu działania gmin.”

     

    Te dwa punkty doskonale oddają ideę stojącą za zasadą pomocniczości. Jakie w takim razie zadania mają charakter ponadgminny i nienaruszaną zakresy działania gminy? Są to między innymi działania w obszarze:

     

    • edukacji ponadgimnazjalnej (np. prowadzenie liceów)
    • specjalistycznej ochrony zdrowia (np. tworzenie samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej)
    • wspierania osób niepełnosprawnych (np. orzekanie o niepełnosprawności i wydawanie odpowiednich legitymacji)
    • przeciwdziałania bezrobociu oraz aktywizacji lokalnego rynku pracy (finansowanie szkoleń dla osób bezrobotnych)
    • ochrony praw konsumenta (np. finansowanie działalności rzecznika konsumenta)
    • obronności (np. przygotowanie i uzgadnianie planów obrony cywilnej)
    • promocji powiatu (np. organizowanie festiwalu kultury ludowej)
    • administracji architektoniczno-budowlanej (np. wydawanie zezwoleń na budowę).

    Powiaty są łącznikiem między realizacją najbardziej podstawowych potrzeb mieszkańców na poziomie gmin a realizowaniem długofalowej strategii rozwoju regionu przygotowywanej przez województwo.
     

    Aleksandra Niżyńska

  • Województwo

    Województwo jest łącznikiem między administracją samorządową a rządową. Jest to najwyższy szczebel podziału administracyjnego Polski. Obejmuje gminy i powiaty położone na jego terenie. Poza władzami samorządowymi w jego ramach działa także reprezentant Rady Ministrów – wojewoda, który czuwa nad realizacją rządowych strategii polityki w określonym regionie.

     

    Zgodnie z art. 11 ustawy o samorządzie województwa: „1. Samorząd województwa określa strategię rozwoju województwa (…) 2. Samorząd województwa prowadzi politykę rozwoju województwa”.
     

    Charakterystyka zadań samorządu województwa jest więc zupełnie inna niż gmin czy powiatów. Województwo ma na celu przede wszystkim określanie kierunków działania i tworzenie ram dla realizacji zadań przez powiaty i gminy. Przykładowe funkcje samorządu województwa to:

    • tworzenie warunków rozwoju gospodarczego, w tym kreowanie rynku pracy;
    • utrzymanie i rozbudowa infrastruktury społecznej i technicznej o znaczeniu wojewódzkim;
    • pozyskiwanie i łączenie środków finansowych: publicznych i prywatnych, w celu realizacji zadań z zakresu użyteczności publicznej;
    • wspieranie i prowadzenie działań na rzecz podnoszenia poziomu wykształcenia obywateli;
    • wspieranie rozwoju nauki i współpracy między sferą nauki i gospodarki, popieranie postępu technologicznego oraz innowacji;
    • wspieranie i prowadzenie działań na rzecz integracji społecznej i przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu
    • wspieranie rozwoju kultury oraz sprawowanie opieki nad dziedzictwem kulturowym i jego racjonalne wykorzystywanie.

    Ważnym zadaniem samorządu województwa jest rozdysponowywanie funduszy europejskich przeznaczonych na rozwój regionów. Na terenie każdego województwa działa Regionalny Program Operacyjny, dzięki którym polskie regiony mogą się inwestować w infrastrukturę drogową, zasoby ludzkie, sektor pozarządowy.


    Aleksandra Niżyńska