Menu rozwijane

Uprawnienia Prezydenta w zakresie bezpieczeństwa i obronności państwa wynikają wprost z postanowień Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

Przepis art. 126 ust. 2 Konstytucji stanowi, że Prezydent Rzeczypospolitej czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium.

 Ponadto na podstawie przepisu art. 133 Konstytucji, Prezydent jest reprezentantem państwa w stosunkach zewnętrznych.

Ogólne kompetencje w obszarze stania na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium zobowiązują Prezydenta do analizowania i oceny ewentualnych zagrożeń oraz uruchamiania prawnie dopuszczalnych działań w celu przeciwdziałania tym zagrożeniom.

W zależności od charakteru i stopnia zagrożenia zewnętrznego państwa, Prezydent może zarządzić, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, powszechną lub częściową mobilizację i użycie Sił Zbrojnych do obrony Rzeczypospolitej Polskiej (art. 136 Konstytucji).

Kolejną, istotną kompetencję głowy państwa przewiduje art. 234 Konstytucji, zgodnie z którym jeżeli w czasie stanu wojennego Sejm nie może zebrać się na posiedzenie, Prezydent na wniosek Rady Ministrów wydaje rozporządzenia z mocą ustawy w zakresie i w granicach określonych wart. 228 ust. 3–5 Konstytucji. Rozporządzenia te podlegają zatwierdzeniu przez Sejm na najbliższym posiedzeniu. Rozporządzenia Prezydenta z mocą ustawy mają charakter powszechnie obowiązującego prawa.

Ta norma konstytucyjna daje szczególne uprawnienia Prezydentowi do dysponowania, w określonej sytuacji zaistniałej w państwie i w ściśle określonym czasie, uprawnieniami przynależnymi zarówno władzy ustawodawczej, jak i władzy wykonawczej. Tylko Prezydent został wyposażony w takie kompetencje, co potwierdza jego kluczową rolę w systemie bezpieczeństwa narodowego.

Ponadto na podstawie postanowień Konstytucji, Prezydent w dziedzinie bezpieczeństwa państwa:

  • mianuje Szefa Sztabu Generalnego i dowódców rodzajów Sił Zbrojnych na czas określony (art. 134 ust. 3 Konstytucji),
  • mianuje – na wniosek Prezesa Rady Ministrów – Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych na czas wojny (w tym samym trybie może on Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych odwołać) (art. 134 ust. 3 Konstytucji),
  • nadaje – na wniosek Ministra Obrony Narodowej – określone w ustawach stopnie wojskowe (art. 134 ust. 5 Konstytucji),
  • w razie zewnętrznego zagrożenia państwa, zbrojnej napaści na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub gdy z umów międzynarodowych wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji może wprowadzić – na wniosek Rady Ministrów – stan wojenny na części albo na całym terytorium państwa (art. 229 Konstytucji),
  • w razie zagrożenia konstytucyjnego ustroju państwa, bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego może wprowadzić – na wniosek Rady Ministrów – na czas oznaczony, nie dłuższy niż 90 dni, stan wyjątkowy na części albo na całym terytorium państwa (art. 230 ust. 1 Konstytucji).

Na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym, w czasie stanu wyjątkowego Prezydent, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, może postanowić o użyciu oddziałów i pododdziałów Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej do przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa, jeżeli dotychczas zastosowane siły i środki zostały wyczerpane.

Zgodnie z ustawą z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, w razie zagrożenia bezpieczeństwa publicznego lub zakłócenia porządku publicznego, jeżeli użycie oddziałów i pododdziałów Policji okaże się lub może okazać się niewystarczające, Prezydent może postanowić – na wniosek Prezesa Rady Ministrów – o użyciu oddziałów i pododdziałów Sił Zbrojnych RP do pomocy Policji.

Zgodnie z ustawą z dnia 12 października 1990 r. o Straży Granicznej, użycie oddziałów i pododdziałów Sił Zbrojnych w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa publicznego lub zakłócenia porządku publicznego w zasięgu terytorialnym przejścia granicznego oraz w strefie nadgranicznej, następuje na podstawie postanowienia Prezydenta wydanego na wniosek Prezesa Rady Ministrów.

Ponadto na podstawie ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa, w pracach nad projektem Strategii Cyberbezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej może uczestniczyć przedstawiciel Prezydenta.

Natomiast zgodnie z wydanym na podstawie ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów zarządzeniem nr 137 Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2019 r. w sprawie Międzyresortowego Zespołu do spraw Opracowania Strategii Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, w celu realizacji zadań Zespołu Międzyresortowy Zespół do spraw Opracowania Strategii Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej przewodniczący zaprasza przedstawicieli Prezydenta.

Kompetencje Prezydenta RP w zakresie bezpieczeństwa i obronności państwa zostały również dookreślone w ustawie z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej.

Zgodnie z art. 4a ust.1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, Prezydent:

  • zatwierdza, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, strategię bezpieczeństwa narodowego;
  • wydaje, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, w drodze postanowienia, Polityczno–Strategiczną Dyrektywę Obronną Rzeczypospolitej Polskiej oraz inne dokumenty wykonawcze do strategii bezpieczeństwa narodowego;
  • zatwierdza, na wniosek Rady Ministrów, plany krajowych ćwiczeń systemu obronnego i kieruje ich przebiegiem;
  • postanawia, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, o wprowadzeniu albo zmianie określonego stanu gotowości obronnej państwa;
  • w razie konieczności obrony państwa postanawia, na wniosek Rady Ministrów, o dniu, w którym rozpoczyna się czas wojny na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (w tym samym trybie postanawia o dniu, w którym czas wojny się kończy);
  • kieruje obroną państwa, we współdziałaniu z Radą Ministrów, z chwilą mianowania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i przejęcia przez niego dowodzenia;
  • może zwracać się do wszystkich organów władzy publicznej, administracji rządowej i samorządowej, przedsiębiorców, kierowników innych jednostek organizacyjnych oraz organizacji społecznych o informacje mające znaczenie dla bezpieczeństwa i obronności państwa;
  • inicjuje i patronuje przedsięwzięciom ukierunkowanym na kształtowanie postaw patriotycznych i obronnych w społeczeństwie.

Zatwierdzane i wydawane przez Prezydenta dokumenty stanowią podstawę do realizacji przedsięwzięć oraz planowania zamierzeń w sferze polityki bezpieczeństwa narodowego, jak również w sferze podejmowania czynności mających na celu doskonalenie systemu obronnego państwa.

Prezydent, sprawując zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi:

  • określa – na wniosek Ministra Obrony Narodowej – główne kierunki rozwoju Sił Zbrojnych oraz ich przygotowań do obrony państwa;
  • wskazuje – na wniosek Prezesa Rady Ministrów – osobę przewidzianą do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych;
  • może uczestniczyć w odprawach kierowniczej kadry Ministerstwa Obrony Narodowej i Sił Zbrojnych RP;
  • zatwierdza – na wniosek Ministra Obrony Narodowej – w drodze postanowienia, narodowe plany użycia Sił Zbrojnych do obrony państwa, a także organizację i zasady funkcjonowania wojennego systemu dowodzenia Siłami Zbrojnymi.

Na podstawie ustawy o z dnia 19 lutego 1993 r. o znakach Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, Prezydent na wniosek Ministra Obrony Narodowej nadaje jednostce wojskowej sztandar. Sztandar wraz z aktem nadania wręcza jednostce wojskowej Prezydent lub, w jego imieniu, Minister Obrony Narodowej bądź ich przedstawiciel.

Ponadto, na mocy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa, Prezydent – na wniosek Rady Ministrów lub Prezesa Rady Ministrów – decyduje o użyciu Sił Zbrojnych RP poza granicami państwa w celu udziału w:

  • konflikcie zbrojnym lub dla wzmocnienia sił państwa albo państw sojuszniczych,
  • misji pokojowej,
  • akcji zapobieżenia aktom terroryzmu lub ich skutkom.

W świetle ustawy z dnia 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej, Prezydent w czasie stanu wojennego w szczególności:

  • postanawia – na wniosek Rady Ministrów – o przejściu organów władzy publicznej na określone stanowiska kierowania,
  • postanawia – na wniosek Rady Ministrów – o stanach gotowości bojowej Sił Zbrojnych,
  • określa – na wniosek Rady Ministrów – zadania Sił Zbrojnych RP w czasie stanu wojennego,
  • może mianować – na wniosek Prezesa Rady Ministrów – Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych RP,
  • zatwierdza – na wniosek Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych – plany operacyjnego użycia Sił Zbrojnych RP,
  • uznaje – na wniosek Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych – określone obszary Rzeczypospolitej Polskiej za strefy bezpośrednich działań wojennych.

Mając na uwadze przypisaną Prezydentowi funkcję strażnika suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium, Konstytucja ustanawia Radę Bezpieczeństwa Narodowego jako organ doradczy Prezydenta w zakresie wewnętrznego i zewnętrznego bezpieczeństwa państwa.

W celu zapewnienia współpracy w obszarze władzy wykonawczej, art. 141 Konstytucji przewiduje możliwość zwołania przez Prezydenta, w sprawach szczególnej wagi, Rady Gabinetowej. Radę Gabinetową tworzy Rada Ministrów obradująca pod przewodnictwem Prezydenta Rzeczypospolitej (nie przysługują jej jednak kompetencje Rady Ministrów).

Zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, Prezydent wykonuje zadania w zakresie bezpieczeństwa i obronności przy pomocy Biura Bezpieczeństwa Narodowego. Zajmuje się ono monitorowaniem przedsięwzięć mających wpływ na stan bezpieczeństwa i obronności państwa.

Prezydent wyposażony w przedstawione wyżej kompetencje jest zasadniczym ogniwem zintegrowanego systemu bezpieczeństwa naszego państwa, w skład którego wchodzi całość sił i środków państwa przewidzianych do realizacji zadań w dziedzinie bezpieczeństwa.